“ทศมหาวิทยา” (The Ten Mahāvidyās) เป็นแนวคิดหลักในปรัชญาตันตระ ทศมหาวิทยามิใช่เทวีสิบพระองค์ที่แยกจากกัน แต่เป็น 10 ปาง หรือ “มหาปัญญา” ที่สำแดงออกมาจากพระแม่ศักติ (Shakti) ซึ่งเป็นพลังแห่งจักรวาลเพียงหนึ่งเดียว เทวีแต่ละพระองค์เป็นตัวแทนของสัจธรรมแห่งการดำรงอยู่ เป็นทั้งแผนที่ของจักรวาลและแผนที่ของจิตใจมนุษย์
ประเด็นสำคัญที่ควรทราบมีดังนี้:
• วัฏจักรแห่งจักรวาล: เทวีทั้งสิบองค์ไม่ได้เรียงลำดับตามลำดับชั้น แต่เป็นวัฏจักรที่ต่อเนื่องกัน แต่ละองค์นำไปสู่อีกองค์หนึ่ง เป็นตัวแทนกระบวนการของจักรวาลตั้งแต่การทำลายล้างเพื่อสร้างสรรค์ (กาลี) ไปจนถึงความสมบูรณ์พูนสุข (กมลา)
• การเชื่อมโยงกับจักรวาลวิทยา: เทวีแต่ละองค์มีความสัมพันธ์โดยตรงกับพลังงานของดาวเคราะห์ (นพเคราะห์) เช่น พระแม่กาลีกับดาวเสาร์ หรือพระแม่ตารากับดาวพฤหัสบดี ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงพลวัตของพลังงานเหล่านี้ในจักรวาล
• แผนที่แห่งการตื่นรู้ภายใน: นอกเหนือจากมิติจักรวาลแล้ว ทศมหาวิทยายังเป็นสัญลักษณ์ของ 10 สภาวะแห่งจิตสำนึกและขั้นตอนการปลุกพลังงานภายในร่างกายทิพย์ผ่านจักระต่างๆ ซึ่งนำพาดวงวิญญาณจากการไม่รู้ไปสู่ปัญญา และจากความแตกแยกไปสู่ความเป็นหนึ่งเดียว
• สัจธรรมแห่งความเป็นหนึ่ง: แก่นแท้ของคำสอนคือการตระหนักรู้ว่าพลังอันยิ่งใหญ่ทั้งสิบนี้ไม่ได้อยู่ภายนอก แต่เป็นพลังที่แฝงเร้นอยู่ในจิตวิญญาณของทุกคน การบรรลุธรรมไม่ใช่การหลีกหนีจากโลก แต่คือการตื่นรู้ ใน โลกนี้ โดยเข้าใจว่าทุกปรากฏการณ์คือการสำแดงของพระแม่ศักติ
โดยสรุป ทศมหาวิทยาคือกรอบแนวคิดที่ครอบคลุมซึ่งอธิบายความเป็นจริงในทุกมิติ ทั้งการสร้างสรรค์ การทำลาย การชี้นำ การฝึกฝน และการบรรลุผล ทั้งหมดนี้รวมกันเป็นบทเพลงแห่งจักรวาลที่ขับขานโดยพลังศักดิ์สิทธิ์เพียงหนึ่งเดียว
