5 แง่มุมน่าทึ่งจากชีวิตพระกฤษณะ: จากเด็กเลี้ยงวัวสู่จอมปราชญ์แห่งทวารกา
บทนำ: ชายผู้เป็นมากกว่าเทพในภาพจำ
เมื่อเอ่ยถึง “พระกฤษณะ” ภาพจำของคนส่วนใหญ่มักเป็นเด็กน้อยผิวเข้มผู้มีรอยยิ้มเปี่ยมเสน่ห์ กำลังเป่าขลุ่ยอยู่ท่ามกลางฝูงวัวและเหล่าโคปีในดินแดนวฤนทาวัน ภาพลักษณ์นี้เต็มไปด้วยความรัก ความอ่อนหวาน และความสุขสดใส แต่เคยสงสัยหรือไม่ว่าเบื้องหลังภาพจำอันงดงามนั้น ยังมีเรื่องราวที่ยิ่งใหญ่ ซับซ้อน และน่าทึ่งซ่อนอยู่อีกมากเพียงใด
บทความนี้จะพาท่านไปสำรวจ 5 แง่มุมที่ลึกซึ้งและน่าประหลาดใจจากชีวิตในครึ่งหลังของพระองค์ ซึ่งเป็นช่วงเวลาแห่งการเปลี่ยนผ่าน จากความอ่อนหวานน่ารัก (mādhurya) ไปสู่ความยิ่งใหญ่สง่างาม (aiśvarya) ในฐานะกษัตริย์ นักปราชญ์ และองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งจักรวาล
1. จากผู้เล่นขลุ่ยสู่ผู้พิฆาตทรราช: การเปลี่ยนแปลงที่พลิกชะตา
จุดเปลี่ยนสำคัญในชีวิตของพระกฤษณะเริ่มต้นขึ้นเมื่อพระองค์ต้องจากดินแดนวฤนทาวันอันเป็นที่รัก เพื่อเดินทางไปยังกรุงมถุราตามชะตาลิขิต การจากลานี้สร้างความโศกเศร้าอย่างใหญ่หลวงให้แก่เหล่าโคปี (gopīs) ผู้ผูกพันกับพระองค์ด้วยความรักอันบริสุทธิ์ แม้แต่พงไพรก็ดูราวกับจะถอนใจขณะที่พระกฤษณะเตรียมจากไป และเมื่อรถม้าเคลื่อนตัวออกจากวฤนทาวัน สายน้ำแห่งยมุนาก็ทอประกายราวกับเส้นทางแห่งความโศกศัลย์ พวกนางต่างกังวลว่าพระองค์จะลืมเลือนพวกนางไปเมื่อเข้าสู่เมืองใหญ่ แต่พระกฤษณะได้ให้คำสัญญาที่ลึกซึ้งไว้ว่า
“เราจะลืมพวกเธอได้อย่างไร? พวกเธอคือลมหายใจแห่งชีวิตของเรา ไม่ว่าเธอจะระลึกถึงเรา ณ ที่แห่งใด เราจะอยู่ที่นั่น”
เมื่อเสด็จถึงมถุรา บทบาทของพระองค์ก็เปลี่ยนไปโดยสิ้นเชิง พระองค์ต้องเผชิญหน้ากับจาณูระ (Cāṇūra) และมุษฏิกะ (Muṣṭika) สองนักมวยปล้ำที่แข็งแกร่งที่สุดของพญากังสะ (Kamsa) และทรงเอาชนะได้อย่างง่ายดาย ก่อนจะสังหารพญากังสะทรราชผู้เป็นลุงของพระองค์เอง ซึ่งเป็นการทำให้คำพยากรณ์สมบูรณ์ เหตุการณ์นี้ไม่ใช่เพียงการแก้แค้นส่วนตัว แต่เป็นจุดเปลี่ยนที่พระองค์ทรงแสดงบทบาทจาก “เทพผู้เปี่ยมเสน่ห์” ไปสู่ “ผู้พิทักษ์ธรรมะ” (dharma) อย่างเต็มตัว และประกาศให้โลกรู้ว่าภารกิจของพระองค์นั้นยิ่งใหญ่กว่าการเป็นเพียงเด็กเลี้ยงวัว
2. สถาปนิกแห่งทวารกา: เมื่อเทพบัญชาให้ทะเลแหวกทาง
หลังจากการล้มล้างพญากังสะ กรุงมถุราก็ยังไม่สงบสุข เมื่อต้องเผชิญกับการรุกรานอย่างไม่หยุดหย่อนจากท้าวชราสันธ์ (Jarāsandha) พ่อตาของพญากังสะ แม้จะได้รับชัยชนะทุกครั้ง แต่พระกฤษณะทรงตระหนักว่าสงครามที่ต่อเนื่องนี้สร้างความเดือดร้อนให้แก่ประชาชน พระองค์จึงตัดสินใจสร้างนครแห่งใหม่ที่ปลอดภัยและรุ่งเรือง
ด้วยอำนาจแห่งทิพย์ พระกฤษณะได้บัญชาให้พระวรุณ (Varuṇa) เทพแห่งมหาสมุทร ทำให้ผืนน้ำอันกว้างใหญ่ถอยร่นเพื่อเผยให้เห็นแผ่นดิน ณ ชายฝั่งทิศตะวันตก ที่นั่นเอง นครทวารกา (Dvārakā) ก็ได้ถูกสร้างขึ้น เป็นนครแห่งปราสาทแก้วผลึก สวนพฤกษา และทะเลสาบ นี่ไม่ใช่แค่การย้ายเมืองธรรมดา แต่เป็นบทพิสูจน์เชิงปรัชญาว่า ธรรมะมิใช่เพียงการทำลายล้างอธรรมเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการสร้างสรรค์และค้ำจุนสังคมที่สงบสุขและรุ่งเรืองด้วย เป็นการเปลี่ยนบทบาทจาก “ผู้ทำลาย” มาสู่ “ผู้สร้าง” อย่างแท้จริง
3. รักแท้ที่ได้มาด้วยสาส์นและการ “ลักพาตัว”: เรื่องราวของพระแม่รุกมินี
ณ แคว้นวิทรรภะ (Vidarbha) เจ้าหญิงรุกมินี (Rukmiṇī) มีใจรักมั่นและภักดีต่อพระกฤษณะ แม้จะไม่เคยพบหน้ากันมาก่อน แต่รุกมี (Rukmī) พระเชษฐาของนาง กลับบังคับให้นางอภิเษกสมรสกับท้าวศิศุปาล (Shishupāla) เจ้าเมืองผู้โหดร้าย
ในคืนก่อนวันวิวาห์ ด้วยความสิ้นหวัง เจ้าหญิงรุกมินีได้เขียนจดหมายฉบับหนึ่งส่งไปยังพระกฤษณะ เนื้อความในจดหมายเต็มไปด้วยความรัก ความศรัทธา และคำมั่นที่เด็ดเดี่ยวว่า “หากท่านไม่มาเพื่อรับหม่อมฉัน หม่อมฉันจะขอจบชีวิตที่เทวสถานแห่งพระแม่ัมพิกา” เมื่อพระกฤษณะได้รับสาส์น พระองค์ก็รีบเดินทางมายังวิทรรภะทันที ในเช้าวันวิวาห์ ขณะที่เจ้าหญิงเสด็จออกจากเทวสถาน พระองค์ก็ได้ปรากฏกายขึ้นพร้อมรถม้าที่ส่องประกายดุจสายฟ้า และพานางขึ้นไปต่อหน้ากองทัพของศัตรู
เรื่องราวนี้เป็นมากกว่านิยายรัก แต่เป็นบทพิสูจน์อันทรงพลังของพลังแห่งศรัทธา (bhakti) ที่บริสุทธิ์ การกระทำของพระองค์ไม่ได้เกิดจากอารมณ์ชั่ววูบ แต่มาจากคำถามที่พระองค์ทรงมีต่อพระองค์เองเมื่อได้อ่านสาส์นนั้น: “เราจะปล่อยให้ศรัทธาเช่นนี้ต้องทนทุกข์ได้อย่างไร?” นี่คือการสำแดงให้เห็นว่า การอุทิศตนอย่างจริงแท้สามารถเรียกหาการตอบสนองจากสิ่งศักดิ์สิทธิ์ได้โดยตรง และพระองค์พร้อมจะปกป้องผู้ที่มอบหัวใจให้พระองค์เสมอ
4. สารถีผู้ไม่จับอาวุธ: ยุทธศาสตร์ที่ล้ำลึกที่สุดในสงครามมหาภารตะ
เมื่อสงครามครั้งยิ่งใหญ่บนทุ่งกุรุเกษตร (Kurukṣetra) กำลังจะอุบัติขึ้น พระกฤษณะได้ยื่นข้อเสนอที่น่าทึ่งให้แก่อรชุน (Arjuna) แห่งฝ่ายปาณฑพ และทุรโยธน์ (Duryodhana) แห่งฝ่ายเการพ โดยให้เลือกระหว่าง “กองทัพทั้งหมดของพระองค์” กับ “ตัวพระองค์เองเพียงผู้เดียว โดยมีเงื่อนไขว่าจะไม่จับอาวุธ”
อรชุนโดยไม่ลังเล ได้เลือกพระกฤษณะ ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงรับบทบาทเป็นเพียง “สารถี” ผู้ขับรถม้าให้กับอรชุนในสนามรบ ณ ที่นี้เองคือหนึ่งในปฏิทรรศน์ (paradox) อันลึกซึ้งที่สุดของมหากาพย์ คือผู้ที่ทรงพลังอำนาจที่สุดในจักรวาลกลับเลือกที่จะรับบทบาทที่ดูเหมือนต่ำต้อยที่สุดในสนามรบ การกระทำนี้เป็นการนิยาม “อำนาจ” ใหม่ทั้งหมด พลังที่แท้จริงหาใช่การกวัดแกว่งอาวุธ (śakti) ไม่ แต่คือปัญญา (jñāna) ที่ชี้นำการใช้อาวุธนั้นให้ถูกทาง การเลือกเป็นสารถีคือการประกาศว่า การนำทางและคำปรึกษาแห่งทิพย์นั้นมีค่ายิ่งกว่ากำลังรบใดๆ และเป็นการปูทางไปสู่บทบาทที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของพระองค์ในสนามรบ
5. บทเพลงแห่งปรมาตมัน: เมื่อสารถีเผยร่างแท้จริงเป็นทั้งจักรวาล
ณ สมรภูมิกุรุเกษตร เมื่ออรชุนมองเห็นญาติพี่น้องและครูบาอาจารย์ยืนอยู่ฝั่งตรงข้าม หัวใจของเขาก็เต็มไปด้วยความท้อแท้สิ้นหวัง จนถึงกับทิ้งคันธนูและกล่าวว่า “ข้าพเจ้าจะไม่รบ” ในวินาทีแห่งความสับสนนั้นเอง พระกฤษณะในฐานะสารถี ได้เริ่มแสดงธรรมโปรดอรชุน ซึ่งบทสนทนานี้ได้กลายเป็นคัมภีร์อันศักดิ์สิทธิ์ที่โลกรู้จักในนาม “ภควัทคีตา” (Bhagavad Gītā) พระองค์ทรงสอนเรื่องหน้าที่โดยไม่ยึดติดในผลของกรรม และธรรมชาติอันเป็นนิรันดร์ของจิตวิญญาณ
และในจุดสูงสุด พระองค์ได้สำแดงร่างที่แท้จริง หรือ Viśvarūpa ซึ่งเป็นร่างที่บรรจุทุกสรรพสิ่งในจักรวาลเอาไว้ ทั้งการสร้างและการทำลาย เทพเจ้าและมวลมนุษย์ เพื่อปลุกให้อรชุนตื่นจากความลุ่มหลง พร้อมกับประกาศสัจธรรมอันเป็นนิรันดร์ว่า
“ยามใดที่ธรรมะเสื่อมถอย และอธรรมรุ่งเรือง เราจะอวตารลงมาในทุกยุคทุกสมัย เพื่อพิทักษ์คนดี ทำลายคนชั่ว และสถาปนาธรรมะขึ้นใหม่”
นี่คือการเปิดเผยตัวตนที่แท้จริงอย่างสมบูรณ์ และที่น่าทึ่งที่สุดคือ ธรรมะสูงสุดนี้ไม่ได้ถูกประกาศจากราชบัลลังก์ แต่มาจากที่นั่งของสารถีผู้ต่ำต้อย เด็กชายที่เคยถูกแม่ผูกไว้กับครก บัดนี้ได้ปรากฏเป็นองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งจักรวาล เป็นการสำแดงถึง aiśvarya (ความยิ่งใหญ่) ที่สมบูรณ์แบบที่สุด ซึ่งบรรจุไว้แม้กระทั่งความทรงจำแห่ง mādhurya (ความอ่อนหวาน) แห่งวฤนทาวัน แสดงให้เห็นว่าบทบาททั้งหมดที่ผ่านมาล้วนเป็นส่วนหนึ่งของละครแห่งทิพย์ (līlā) ที่ยิ่งใหญ่เกินกว่าความเข้าใจของมนุษย์
บทสรุป: เสียงขลุ่ยที่ยังก้องกังวาน
การเดินทางของพระกฤษณะจากเด็กเลี้ยงวัวผู้เปี่ยมเสน่ห์ สู่การเป็นกษัตริย์ผู้สร้างนคร นักปราชญ์ผู้ชี้นำ และสารถีผู้เปิดเผยสัจธรรมสูงสุด แสดงให้เห็นถึงมิติอันหลากหลายและลึกซึ้งของชีวิต ซึ่งแต่ละบทบาทได้มอบคำสอนที่แตกต่างและทรงคุณค่า
เรื่องราวของพระองค์ไม่ได้จบสิ้นลงพร้อมกับการละสังขาร แต่ยังคงมีชีวิตอยู่ในทุกที่ที่มีความรัก ความเมตตา และการแสวงหาความจริง เป็นสัญลักษณ์ที่เตือนใจว่ามนุษย์ทุกคนสามารถเข้าถึงสภาวะอันสูงส่งได้หากดำเนินชีวิตด้วยปัญญาและธรรมะ
และในท้ายที่สุดนี้ ขอทิ้งคำถามไว้ให้ขบคิดว่า “ในบทบาทอันหลากหลายของพระกฤษณะ บทบาทใดที่สะท้อนถึงความท้าทายในชีวิตของคุณมากที่สุดในวันนี้?”
